Szczupak

ichtiologia

Szczupak spotykany jest w większości typów wód. Najbardziej odpowiednie są dla niego żyzne zbiorniki o niewielkiej głębokości, silnie zarośnięte roślinnością. Jest typową rybą słodkowodną, ale występuje również w wodach słonawych, znosząc zasolenie do około 8%o. Zasadniczo jego występowanie związane jest z litoralem jezior. Liczebność szczupaka uzależniona jest od urozmaicenia linii brzegowej oraz powierzchni strefy przybrzeżnej. Dodatkowymi czynnikami regulującymi jego liczebność są: intensywność zarybiania oraz prowadzonej eksploatacji rybackiej i wędkarskiej. Samce szczupaka dojrzewają płciowo w trzecim, a samice w czwartym roku życia. Rozród odbywają od marca do maja, w okresie roztopów. Rozwój zarodkowy ikry przebiega stosunkowo szybko. Pierwsze dni życia wylęg szczupaka spędza w bezruchu, przyklejony do roślin i przedmiotów podwodnych. Po kilku dniach zaczyna żerować, odżywiając się planktonem. W ciągu kilku tygodni staje się typowym drapieżnikiem. Rośnie stosunkowo szybko, osiągając długość nawet ok. 1,5 m i masę do 24 kg (Tonner, Lawler 1968). Śmiertelność wśród osobników w wieku 2—8 lat wynosi 46% (Holćik 1966). Racjonalnie prowadzona gospodarka rybacka powinna zmierzać do uzyskania maksymalnych efektów produkcyjnych przez świadome regulowanie gatunkowego składu pogłowia ryb. Naczelną zasadą jest tu popieranie gatunków szybko rosnących, a równocześnie skracających łańcuch pokarmowy. Szczupak należy do ryb szybko rosnących, lecz wydłużających łańcuch pokarmowy. Dlatego w wodach otwartych może on występować tylko w ilości ograniczonej, uzasadnionej dodatkowymi względami. W zbiornikach, w których jego obecność wywiera zdecydowanie niepożądany wpływ na ryby uznane za gospodarczo cenne, dąży się do jego likwidacji. Istnieje niewielka grupa takich jezior, w których szczupak w ograniczonej ilości pozwala regulować liczebność ryb niepożądanych. Dodatkowo jest atrakcyjną rybą wędkarską, więc w szeregu przypadków jest popierany i chroniony w czasie rozrodu, a wiele jezior jest nim zarybianych. Produkcja materiału zarybieniowego rozpoczyna się od połowu tarłaków. Najlepsze efekty takich połowów uzyskuje się w przyujściowej strefie dopływów wpadających do jezior i większych rzek. Szczupak osiąga pełną dojrzałość tuż przed rozpoczęciem tarła. Dlatego pozyskane niedojrzałe osobniki dzieli się według płci i przetrzymuje w niewielkich stawkach lub (na czas krótszy) w drewnianych, zakrytych sadzach umieszczonych na przepływie świeżej wody. Dopuszczalna gęstość obsady może w nich wynosić około 20 tarlaków na 1 m3 wody. Z dojrzałych samic ikra wypływa po lekkim naciśnięciu brzucha. Można wówczas przystąpić do przeprowadzenia tarła, najczęściej metodą „na sucho". Ikra po zapłodnieniu pęcznieje do objętości dwukrotnie większej niż przed zapłodnieniem. W tym czasie powinna być rozłożona w szeroko-dennych naczyniach w warstwie nie grubszej niż 3 cm. Zwiększenie tej grubości może spowodować mechaniczne uszkodzenie znacznej liczby jaj. Zapłodnioną i napęczniałą ikrę należy przetransportować w ciągu trzech godzin do wylęgarni i umieścić w aparatach wylęgowych. Do inkubacji najczęściej używane są aparaty o pionowym przepływie wody, typu Weissa. Ilość ikry wprowadzonej do aparatu nie powinna przekraczać połowy jego objętości. Przepływ wody w pierwszych godzinach inkubacji może dochodzić do 7 l/min., a później powinien wynosić ok. 4—5 litrów na minutę. Przeciwdziała to sklejaniu się ikry, a ewentualne jej zbrylenia można rozbijać za pomocą gęsiego pióra. Temperatura wody w czasie inkubacji powinna mieścić się w granicach 10—-12°C. Wartościami skrajnymi są 7 i 15°C. Dopuszczenie do ich przekroczenia powoduje bardzo duże straty. Dlatego też w przypadku ochłodzenia się wody stosuje się jej podgrzewanie, a w przypadku podniesienia się temperatury — schładzanie lodem. Wykluwanie się larw następuje po około 120 stopniodniach (odpowiada to 12 dniom o średniej temperaturze wody = 10°C). Pewne odchylenia od tej wartości mogą być powodowane przez skład chemiczny wody oraz wahania temperatury; np. jej podwyższenie skraca czas inkubacji. Zwykle po zaoczkowaniu ikrę przenosi się z aparatów Weissa do aparatów kalifornijskich. Larwy wylęgają się w nich i przyklejają do ścianek lub specjalnie przygotowanych firanek albo gałęzi drzew iglastych. Przechodzą . wtedy w rozwoju okres spoczynkowy. Często po wykluciu przenosi się je do specjalnie przygotowanych basenów — podchowalników. W celu oddzielenia otoczek jajowych Kraus (Załachowski 1973) zaTeca montować w aparatach kalifornijskich ramkę z siatką o takich wymiarach, aby między nią a ściankami aparatu pozostała przestrzeń o szerokości 5—6 cm. Na siatce umieszcza się ikrę. Wylęgające się larwy wpływają w wolną przestrzeń poza ramką, skąd łatwo można je przenieść do podchowalników. Przeprowadzono również szereg udanych prób odbycia całej inkubacji w aparatach Weissa (Hiner 1961, Szczerbowski 1965). Czas utrzymywania larw w wodzie o stałej cyrkulacji można przedłużyć nawet do 5 dni, dopóki nie zaczną aktywnie przeciwstawiać się prądowi. Zaletą tej metody jest znaczna oszczędność nakładu pracy. Po upływie około 5 dni od wyklucia larwy rozpoczynają pobieranie pokarmu z zewnątrz. Dalszy ich podchów, połączony z intensywnym karmieniem przeprowadza się w pod-chowalnikach na terenie wylęgarni lub w sadzach jeziorowych. Podchowalniki są basenami prostokątnymi o wymiarach 10X15X1,5 m lub okrągłymi o średnicy 2,5—5 m i głębokości 0,6—0,8 m. Obsadza się je wylęgiem w ilości 500—1000 sztuk na 1 m2." Jeżeli zapewni się stały przepływ wody (rzędu 3 l/min.) oraz doprowadzi w nadmiarze plankton, w ciągu 4—5 tygodni można odchować narybek o długości 3—5 cm, w ilości stanowiącej 20—50% pierwotnej obsady. W pierwszych dniach żerowania jeden młody szczupak w ciągu 10 godzin zjada średnio 50 organizmów planktonowych. Po osiągnięciu przez niego długości 20—30 mm, jego zapotrzebowanie dzienne wzrasta do 600 sztuk drobnych zwierząt. Brak pokarmu prowadzi do masowego kanibalizmu wśród szczupaków. Załachowski (1973) charakteryzuje zastosowany przez Michalika podchów wylęgu szczupaka w sadzach umieszczonych w wodzie strefy przybrzeżnej jeziora lub stawu. Ścianki takiego sadza sporządzone są z siatki o średnicy oczka 2 mm, rozciągniętej na ramie o rozmiarach 1,5X4X0,3— —1 m. Do sadza można wprowadzić 15—20 tys. larw. Przez otwory w siatce dostaje się plankton, którym odżywiają się larwy. Kiedy osiągną około 2 cm długości, co następuje po tygodniu, mogą być już traktowane jako materiał zarybieniowy. Naturalne straty w tym okresie sięgają 30— —40%. Sadze można zakotwiczyć również na głębszej wodzie, zabezpieczając je przed zatonięciem i zalewaniem przez fale dodatkowymi pływakami. Wylęg w takich sadzach można dodatkowo dożywiać planktonem. Materiał zarybieniowy szczupaka dość często produkuje się również w stawkach przyj eziorowych. Do przygotowanych stawków wprowadza się tarlaki w obsadzie około 50 kg/ha, w czym samice stanowią 1/3 masy. Po czterech tygodniach od tarła odbytego w sposób naturalny przeciętny rozmiar wylęgu wynosi od 3 do 4 cm. Może on już być przeznaczony do zarybienia położonych obok jezior (np. metodą wprowadzania go tam wraz ze spływającą wodą), lub, po odłowieniu, przeznaczony do zarybienia innych zbiorników. Po udanym tarle i wychowie w dobrych warunkach pokarmowych można uzyskać około 500 tysięcy sztuk narybku z 1 ha powierzchni stawu. Właściwe warunki do. tego typu produkcji stwarza między innymi staw o podłożu dobrze porośniętym trawą, która z jednej i strony stwarza korzystną sytuację dla rozwoju naturalnego pokarmu zwie- rzęcego, a z drugiej zapobiega intensywnemu kanibalizmowi. Wprowadzone do stawu tarlaki odławia się równocześnie z odłowem narybku. Wychów narybku jesiennego może być prowadzony w obsadach mieszanych, czyli najczęściej w karpiowych stawach kroczkowych. W zależności od żyzności stawów obsada może się wahać od 200 do 600 sztuk wylęgu na 1 ha stawu. Generalną zasadą zarybiania jest równomierne rozprowadzenie materiału wzdłuż całej linii brzegowej. Ikrę rozmieszcza się po kilkadziesiąt ziaren, a wylęg po kilka sztuk w odstępach co 15 m wśród roślinności przybrzeżnej. Zapobiega to nadmiernemu skupianiu się tych mało ruchliwych ryb, a w konsekwencji 'w dużym stopniu eliminuje kanibalizm. Zarybiając zaoczkowaną ikrą i wylęgiem stosuje się obsadę 1000 sztuk na 1 km biegu 10-metrowej szerokości rzeki lub na 1 ha powierzchni jeziora. Dane te wynikają z możliwości produkcyjnych zarybianych zbiorników i śmiertelności szczupaka. Huet (1971) ustalił,- że śmiertelność wylęgu szczupaka wynosi około 90%, a przestrzeń potrzebna dla ryby dorosłej sięga około 10 m długości linii brzegowej. Narybek wprowadza się w obsadzie 50—70 sztuk na 1 ha. Należy brać pod uwagę, że w jeziorach żyznych szczupak zajmuje stanowiska odległe od siebie o 5—10 m, w przeciętnie żyznych — 10—15 m, a w ubogich 20—25 m. Wprowadzenie do jeziora ikry i wylęgu niesie za sobą bardzo dużą ich śmiertelność. Szczególnie niebezpieczny dla szczupaka w tym okresie życia jest ciernik, który masowo niszczy wylęg. Z tego powodu najlepsze rezultaty daje zarybianie jezior starszym narybkiem (Anwand 1968). Połowy gospodarcze szczupaka prowadzi się różnymi narzędziami. Najbardziej efektywne są narzędzia pułapkowe (żaki, kozaki, mieroże) stosowane w okresie wiosennym. Szczupak jako ryba drapieżna jest atrakcyjnym obiektem połowów wędkarskich. W latach 1968—1977 wielkość gospodarczych odłowów wahała się od 644 do 277 ton, przejawiając tendencję spadkową, średnio rocznie o ok. 38 ton.
Polecamy